مقدمه
در پروندههای کمیسیون ماده 100 شهرداری، معمولاً تصور میشود که پس از صدور رأی تخریب، دیگر راهی برای جلوگیری از اجرای آن وجود ندارد. اما آیا این برداشت همیشه صحیح است؟
فرض کنید کمیسیون ماده 100 در مرحله نخست، به جای تخریب، رأی به پرداخت جریمه صادر کرده است. مالک نیز از پرداخت جریمه خودداری کرده و در نتیجه، کمیسیون در اجرای تبصرههای 2 یا 3 ماده 100 رأی تخریب صادر نموده است.
حال پرسش اینجاست:
آیا پس از صدور رأی تخریب، هنوز امکان پرداخت جریمه وجود دارد؟
و اگر جریمه پرداخت شود، آیا رأی تخریب باید اجرا شود یا موضوع اجرای آن منتفی خواهد شد؟
هیئت عمومی دیوان عدالت اداری در دادنامه شماره 140531390000547350 به این پرسش مهم پاسخ داده است.
🔹 تبصرههای 2 و 3 ماده 100 قانون شهرداری چه حکمی دارند؟
رأی نخست: اخذ جریمه
در برخی تخلفات ساختمانی، قانونگذار به کمیسیون ماده 100 اختیار داده است که در صورت عدم ضرورت قلع بنا، رأی به اخذ جریمه صادر کند.
در این فرض، رأی اصلی کمیسیون، پرداخت جریمه است.
رأی دوم: تخریب در صورت عدم پرداخت جریمه
مطابق تبصرههای 2 و 3 ماده 100، اگر مالک از پرداخت جریمه خودداری کند:
✔️ شهرداری مکلف است پرونده را مجدداً به همان کمیسیون ارجاع دهد.
✔️ کمیسیون نسبت به صدور رأی تخریب اقدام میکند.
بنابراین رأی تخریب در این فرض، پس از استنکاف از اجرای رأی جریمه صادر میشود.
🔹 منشأ اختلاف چه بود؟
بند 11 بخشنامه وزارت کشور چه میگوید؟
بند 11 بخشنامه انتظامبخشی به فرآیندها و عملکرد کمیسیونهای ماده 100 این امکان را پذیرفته است که حتی پس از صدور رأی تخریب ناشی از عدم پرداخت جریمه، در صورت پرداخت جریمه توسط ذینفع، رأی تخریب اجرا نشود.
در این بند آمده است:
اجرای آرای تخریبی که به دلیل عدم پرداخت جریمه از سوی مالک یا ذینفع مستند به انتهای تبصره (۲) و (۳) ماده صد صادر شده یا میشود در صورت پرداخت با تعیین تکلیف جریمه منتفی است رأی تخریب صادره صرفاً جنبه ضمانت اجرا را داشته و پس از پرداخت جریمه موجبی برای اجرا باقی نمی ماند.
برخی این بند را مغایر قانون میدانستند و معتقد بودند:
▪️ رأی تخریب یک رأی مستقل و قطعی است.
▪️ پس از صدور آن دیگر امکان بازگشت به رأی جریمه وجود ندارد.
▪️ شهرداری مکلف به اجرای رأی تخریب است.
این اختلاف در نهایت به هیئت عمومی دیوان عدالت اداری ارجاع شد.
🔹 دادنامه شماره 140531390000547350 مورخ 1405/3/5 هیئت عمومی دیوان عدالت اداری
نکته کلیدی رأی هیئت عمومی
مهمترین بخش این دادنامه آنجاست که هیئت عمومی اعلام میکند:
«تبدیل رأی اخذ جریمه به تخریب در صورت عدم پرداخت جریمه توسط متخلف، در واقع به عنوان ضمانت اجرای عدم پرداخت جریمه مورد حکم قانونگذار قرار گرفته و به عنوان مابهازاء و بدل رأی اصلی کمیسیون مذکور است».
این عبارت، کلید فهم رأی محسوب میشود.
🔹 تحلیل حقوقی رأی هیئت عمومی
رأی تخریب در این فرض، رأی اصلی نیست
از استدلال هیئت عمومی میتوان نتیجه گرفت که:
🔹 رأی جریمه، رأی اصلی کمیسیون است.
🔹 رأی تخریب، تصمیمی تبعی و وابسته به عدم اجرای رأی نخست است.
🔹 رأی تخریب در این فرض، مجازات مستقل تخلف ساختمانی نیست.
🔹 رأی تخریب صرفاً ضمانت اجرای استنکاف از پرداخت جریمه محسوب میشود.
پرداخت جریمه چگونه مبنای رأی تخریب را از بین میبرد؟
هنگامی که مالک جریمه مقرر در رأی نخست را پرداخت میکند:
✅ رأی اصلی اجرا شده است.
✅ هدف قانونگذار تأمین شده است.
✅ علت صدور رأی تخریب از بین میرود.
✅ مبنای اجرای رأی تخریب منتفی میشود.
بنابراین مسئله، ابطال رأی تخریب نیست؛ بلکه از بین رفتن علت و موجبی است که اجرای رأی تخریب بر آن استوار بوده است.
انتفای موضوع؛ مفهوم پنهان در استدلال دیوان
اگرچه هیئت عمومی صراحتاً از اصطلاح «انتفای موضوع» استفاده نکرده است، اما روح حاکم بر رأی دقیقاً بر همین مبنا استوار است.
رأی تخریب در این فرض، تا زمانی موضوعیت دارد که جریمه پرداخت نشده باشد.
به محض اجرای رأی اصلی و پرداخت جریمه :
🔹 موضوع اجرای رأی تخریب از بین میرود.
🔹 فلسفه وجودی رأی تخریب منتفی میشود.
🔹 دیگر موجبی برای اجرای آن باقی نمیماند.
🔹 آثار عملی این رأی برای مالکان و شهرداریها
برای مالکان
✔️ صدور رأی تخریب لزوماً پایان مسیر نیست.
✔️ در موارد مشمول تبصرههای 2 و 3 ماده 100، امکان پرداخت جریمه همچنان قابل بررسی است.
✔️ اجرای رأی جریمه میتواند مانع اجرای رأی تخریب شود.
برای شهرداریها
✔️ اجرای آرای تخریب باید با رعایت مفاد این دادنامه صورت گیرد.
✔️ فلسفه رأی تخریب در این فرض، اجبار به اجرای رأی جریمه است.
✔️ پس از اجرای رأی جریمه، مبنای اجرای رأی تخریب از میان میرود.
🔹 متن کامل دادنامه
📄 متن کامل دادنامه شماره 140531390000547350 مورخ 1405/03/05 هیئت عمومی دیوان عدالت اداری
براساس ماده ۱۰۰ قانون شهرداری الحاقی مصوّب سال ۱۳۴۵ و تبصرههای یک الی ۳ آن اصلاحی مصوّب سال های ۱۳۵۲ و ۱۳۵۸ مقرّر گردیده است : «مالکین اراضی و املاک واقع در محدوده شهر یا حریم آن باید قبل از هر اقدام عمرانی یا تفکیک اراضی و شروع ساختمان از شهرداری پروانه اخذ نمایند. شهرداری میتواند از عملیات ساختمانی ساختمان های بدون پروانه یا مخالف مفاد پروانه به وسیله مأمورین خود اعم از آن که ساختمان در زمین محصور یا غیرمحصور واقع باشد جلوگیری نماید.» بنابه مراتب مذکور و با عنایت به اینکه براساس تبصرههای مورد اشاره از ماده صدرالاشعار، کمیسیون موضوع ماده ۱۰۰ قانون شهرداری در صورتی که تخریب را ضروری تشخیص ندهد، رای به اخذ جریمه صادر مینماید و تبدیل رای اخذ جریمه به تخریب در صورت عدم پرداخت جریمه توسط متخلّف در واقع به عنوان ضمانت اجرای عدم پرداخت جریمه مورد حکم قانونگذار قرار گرفته و به عنوان مابه ازاء و بدل رای اصلی کمیسیون مذکور است و در صورت پرداخت جریمه از سوی متخلّف و اجرای رای اصلی موجبی جهت اجرای رای تخریب باقی نخواهد ماند، لذا بند ۱۱ بخشنامه انتظام بخشی به فرآیندها و عملکرد کمیسیون های ماده ۱۰۰ قانون شهرداری ابلاغی تحت نامه شماره ۲۳۹۰۲۴ مورخ ۱۴۰۲/۱۱/۱۴ وزیر کشور که در راستای ایجاد وحدت رویه درخصوص اجرای آرای صادره از کمیسیون موضوع ماده ۱۰۰ قانون شهرداری و جلوگیری از تبعات ناشی از اجرای رای تخریب صادر شده، مغایرتی با قوانین و مقرّرات مورد استناد شاکی نداشته و خارج از حدود صلاحیت مرجع وضع آن نیست و ابطال نشد. این رای براساس ماده ۹۳ قانون دیوان عدالت اداری (اصلاحی مصوّب ۱۴۰۲/۲/۱۰) در رسیدگی و تصمیم گیری مراجع قضایی و اداری معتبر و ملاک عمل است.
🔹 جمعبندی
دادنامه شماره 140531390000547350 یکی از مهمترین آرای هیئت عمومی دیوان عدالت اداری در حوزه ماده 100 قانون شهرداری است. این رأی روشن میسازد که رأی تخریب صادره پس از عدم پرداخت جریمه، دارای اصالت مستقل نیست و به عنوان ضمانت اجرای رأی اصلی کمیسیون عمل میکند. از این رو هرگاه متخلف جریمه مقرر را پرداخت کند، مبنای اجرای رأی تخریب از میان رفته و موجبی برای اجرای آن باقی نمیماند.
❓ پرسشهای متداول
❓ آیا پس از صدور رأی تخریب ماده 100 میتوان جریمه را پرداخت کرد؟
✅ بر اساس تحلیلی که هیئت عمومی دیوان عدالت اداری از تبصرههای 2 و 3 ماده 100 ارائه کرده است، در مواردی که رأی تخریب ناشی از عدم پرداخت جریمه باشد، پرداخت جریمه میتواند مبنای اجرای رأی تخریب را از بین ببرد.
❓ آیا رأی تخریب صادره پس از عدم پرداخت جریمه یک رأی مستقل است؟
✅ هیئت عمومی این رأی را مابهازاء و بدل رأی اصلی کمیسیون دانسته و آن را ضمانت اجرای عدم پرداخت جریمه تلقی کرده است.
❓ آیا هیئت عمومی رأی تخریب را باطل اعلام کرده است؟
✅ خیر. رأی تخریب باطل شناخته نشده است؛ بلکه دیوان بیان کرده که پس از پرداخت جریمه، موجبی برای اجرای آن باقی نمیماند.
❓ چرا بند 11 بخشنامه وزارت کشور ابطال نشد؟
✅ زیرا هیئت عمومی این بند را منطبق با تبصرههای 2 و 3 ماده 100 و در راستای اجرای صحیح آرای کمیسیون ماده 100 تشخیص داده است.
❓ مهمترین پیام این دادنامه چیست؟
✅ رأی تخریب ناشی از عدم پرداخت جریمه، یک رأی مستقل و ابتدایی نیست؛ بلکه ضمانت اجرای رأی جریمه است و با اجرای رأی اصلی، فلسفه اجرای رأی تخریب نیز از میان میرود.
این مطلب در تاریخ 5 تیر ماه 1405 توسط مسعود فریدنی ( وکیل متخصص در دعاوی شهرداری ) در مورد تبدیل رای تخریب کمیسیون ماده 100 شهرداری به جریمه تدوین گردیده است.